Hipotalamusun vejetatif ve endokrin denetim fonksionları

Vücudun vejetatif ve endokrin fonksiyonlarını kontrol eden çeşitli hipotalamik mekanizmalar, kitabın birçok bölümlerinde, fonksiyonların kontrolü ile ilgili konularda tartışıldı. Örneğin, hipotalamusun arteryel basıncın kontrolundaki rolü Bölüm 21’de, tuz ve su tutulması Bölüm 36’da, temperatür düzenlenmesi Bölüm 72’de ve endokrin kontrol Bölüm 74’de tartışılmıştır. Bununla beraber, hipotalamusun bir fonksiyonel ünite olarak organizasyonu belirtmek amacıyla, vejetatif ve endokrin fonksiyonlarından önemlilerini burda tekrar özetleyeceğiz.

ancak küçük bir alanda temsil edilen hipotalamusu genişletilmiş biçimde göstermektedir. Lütfen bu diyagramı incelemeye birkaç dakikanızı ayırın; özellikle, ilgili hipotalamus nükleusları uyarıldığı zaman, eksite olan ya da inhibasyona uğrayan çeşitli aktiviteleri okuyun. gösterilen merkezlere ek olarak, hipotalamusun her iki yanında büyük lateral hipotalamus bölgesi uzatır. Lateral alanlar özellikle, susama, açlık ve birçok emosyonel dürtülerin kontrolünde önemli.

Bununla beraber, şemayı incelerken bir konuda dikkatli olmalıdır. Spesifik aktivitelerle ilgili alanlar, ne şekilde gösterildiği kadar birbirinden ayrı, ne şekilde gösterildiği kadar birbirinden ayrı, ne de kesin sınırlıdır. Ayrıca, şekilde işaretlenen cevapların özgün kontrol nükleuslarının aktivasyonundan mı, yoksa başka yerde yerleşmiş bulunan kontrol çekirdeklerinden gelen sinir yollarının aktivasyonundan mı ortaya çıktığı bilinmemektedir. Örneğin, içinden pekçok sinir lifinin geçtiği lateral hipotalamus  ya da posterior hipotalamusun uyarılması, primer olarak öteki hipotalamus çekirdekleri ya da, hatta hipotalamus dışındaki nükleuslardan kaynaklandığı bilinen birçok fonksiyonların ortaya çıkmasına yol açar. Bu uyarıyı göz önünde bulundurarak, hipotalamusun vejetatif ve kontrol fonksiyonlarının aşağıdaki gibi genel bir tanımlamasını verebiliriz.

Kardiyovasküler düzenleme hipotalamus boyunca farklı alanların stimülasyonu, kardiyovasküler sistemde, arteryal, basıncın yükselmesi ya da düşmesi, kalp frekansının yükselmesi ya da düşmesini de içine alan, bildiğimiz nörojenik etkilerin ortaya çıkmasına neden olur. Genel olarak, posterior ve lateral hipotalamusun uyarılması, arteryel basıncı ve kalp hızını artırırken, preoptik bölgenin uyarılması böylelikle zıt etkiler yaparak arter basıncı ve kalp frekansını azaltır. Bu etkiler, başlıca medulla ablongata ve ponsun retiküler maddesindeki kardiyovasküler kontrol merkezleri yoluyla ortaya çıkar.

Vücut ısınının düzenlenmesi anterior hipotalamustaki geniş alanlar, özellikle preoptik alan, vücut ısısının düzenlenmesiyle ilgilidir. Bu alanlardan geçen kanın temperatüründe bir yükselme olduğu zaman, buradaki ısıya-duyarlı nöronların aktivesini arttırırken, temparatürün düşmesi de bu nöronların aktivitesini azaltır. Böylece, bu nöronlar tartışıldığı gibi, vücut ısısını arttıran ya da azaltan mekanizmaları kontrol ederler.

Hipotalamusun vejetatif ve endokrin denetim fonksionları
Hipotalamusun vejetatif ve endokrin denetim fonksionları

Vücut suyunun düzenlenmesi hipotalamus vücut suyunu iki yolla düzenler: (1) susuma duyusunu yaratarak hayvanın su içmesini sağlamak ve (2) idrarla su atılmasını kontrol etmek. Susama merkezi denen alan lateral hipotalamusta bulunmaktadır. Bu merkez ya da hipotalamusun buna komşu alanlarındaki nöronların içinde elektrolitler yoğun duruma gelirse, hayvanda şiddetli bir su içme isteği doğar ve en yakın su kaynağını arayarak susama merkezindeki elektrolüt konsantrasyonunu normale döndürecek kadar su içer. Böbrekten su atılması  başlıca supraptik nükleus tarafından kontrol edilir. Vücut sıvıları fazla konsantre duruma gelince bu alandaki nöronlar uyarılır. Bu nöronlardan çıkan sinir lifleri aşağı doğru uzanarak, infundibulum yoluyla antidiüretik hormon salgılayan arka hipofize gelir. Salgılanan hormon kana absorbe olarak böbreğin toplayıcı kanallarında suyun masif reabsorpsiyonuna neden olur, böylece idrarla su kaybı azalır. Bu fonksiyonlar ele alınmıştı.

Uterus kasılmalarının  ve süt boşalmasının düzenlenmesi paraventriküler nükleusların stimülasyonu, buradaki nöronal hücrelerin oksitosin hormonu salgılamalarına neden olur. Bu hormon da uterusun kontraktlitesini arttırır ve aynı zamanda meme alveollerini çevreleyen miyoepitelyal hücrelerin kasılmasını sağlayarak, alveollerdeki sütün meme başından boşalmasına yol açar. Gebeliğin sonunda, özellikle çok miktarda oksitosin salgılanır. Bu salgı doğum sancılarını kuvvetlendirerek çocuğun çıkışına kolaylaştırır. Keza bebek annesinin memesini emdiği zaman, meme ucundan doğan sinyaller hipotalamustan oksitosin salgılanmasını stimüle eder ve oksitosin bebeğin beslenebilmesi için sütün meme başından çıkışını sağlayan mekanizmayı harekete geçirir. Bu fonksiyonlar tartışılacaktır.

Gastrointestinal sistem ve beslenmenin düzenlenmesi hipotalamusun birçok alanının stimülasonu, hayvanda aşırı açlık, doymak bilmeyen bir iştah ve şiddetli bir yiyecek arama isteği doğurur. Açlık ile en yakın ilişkisi olan alan lateral hipotalamik bölgedir. Öte yandan, bu alanın tahribi, hayvanın yeme isteğinin kaybolmasına ve bazen de letal bir starvasyona neden olur. Yeme isteğine karşıt olan bir merkez, ventromedial nükleusta yerleşiktir ve doyma merkezi adı verilmektedir. Bu merkez stimüle edildiğinde, yemek yiyen hayvan ani olarak yemeği durdurur ve yiyeceklere karşı tam bir ilgisizlik gösterir. Öte yandan, eğer bu alan haraplanırsa hayvan doymak bilmez, bunun yerine hipotalamik açlık merkezleri aşırı aktivite kazanarak doymak bilmez bir iştah ortaya çıkar ve sonuçta hayvan çok fazla şişmanlar. Hipotalamusta, gastrointestinal aktivitenin tüm kontrolune katılan başka bir alanda dudak yalama ve yutma gibi birçok beslenme refleksini aktive eden korpus mamillaredir.

Ön Hipofiz Bezinin Hipotalamik Kontrolü

Hipotalamusta bazı alanların stimülasyonu, ön hipofiz bezinden hormon salgılanmasına neden olur. Bu konu endokrin bezlerin sinirsel kontrolü ile ilgili olarak ayrıntılarıyla tartışılacaktır, fakat aşağıda kısaca anterior hipofizin temel kontrol mekanizması verilmiştir.

Ön hipofiz bezinin başlıca kon donanımı, hipotalamusun alt bölümünden gelere, ön hipofiz sinüslerine dökülen venlerle sağlanır. Kana, ön hipofize gelmeden önce, hipotalamustaki dolaşım sırasında çeşitli hipotalamik nükleuslardan serbestletici hormonlar ve inhibe edici hormonlar sekrete edilir. Bu hormonlar sonra kan dolaşımı içinde hipofize taşınarak bez hücrelerinden salgılanan ön hipofiz hormonlarını kontrol ederler. Bu serbestletici ve inhibe edici hormonları salgılayan nöron hücreleri başlıca, hipotalamusun bazal medial nükleuslarında, özellikle paraventriküler bölge, arkuat nükleus ve ventromedial nükleusun bir bölümünde bulunurlar. Bununla beraber, bu nükleusların aksonları, hipotalamusun alt kenarında infundibulumun genişlemiş bir alanı olan median eminense uzanır. Burası gerçekte sinir uçlarının serbestletici ya da inhibe edici hormonları salgıladıkları yerdir. Hormonlar sonra median eminenste kapiller. Hormonlar sonra median eminnenste kapiller kana absorbe olarak venöz kan içinde ön infundubulum boyunca aşağıya, ön hipofiz bezine taşınır.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir